اضطراب همیشه نشانه بیماری نیست؛ اما وقتی نگرانی و ترس مداوم زندگی روزمره را مختل میکند، ممکن است با یک اختلال اضطرابی روبهرو باشیم. در این مقاله با انواع اختلالات اضطرابی، علائم، عوامل موثر، روش تشخیص و موثرترین گزینههای درمانی آشنا میشویم.
اختلال اضطرابی چیست؟
اختلالات اضطرابی از اختلالات شایع سلامت روان هستند که با نگرانی، ترس یا اضطراب شدید و مداوم مشخص میشوند. برخلاف اضطراب معمولی که در موقعیتهای خاص ایجاد میشود و معمولا پس از برطرف شدن موقعیت کاهش مییابد، در اختلال اضطرابی این احساس میتواند تقریبا همیشگی باشد و کیفیت زندگی را به شکل قابل توجهی تحت تاثیر قرار دهد.
بر اساس اطلاعات موسسه ملی سلامت روان آمریکا، حدود ۱۹.۱ درصد از بزرگسالان ایالات متحده در مقطعی با نوعی از اختلال اضطرابی مواجه میشوند. همچنین زنان بیشتر از مردان در معرض این اختلالات قرار دارند؛ به همین دلیل متخصصان غربالگری اضطراب را برای زنان و دختران بالای ۱۳ سال بهعنوان بخشی از مراقبتهای معمول پزشکی توصیه کردهاند.
نکته مهم این است که داشتن اضطراب بهتنهایی به معنای ابتلا به اختلال اضطرابی نیست. میزان ناراحتی ایجادشده و تاثیری که اضطراب بر عملکرد روزانه، روابط، تحصیل، شغل و فعالیتهای فرد میگذارد، در تشخیص اهمیت زیادی دارد.
انواع اختلالات اضطرابی
اختلالات اضطرابی یک گروه واحد و یکدست نیستند. هرکدام ویژگیها، نشانهها و معیارهای تشخیصی خاص خود را دارند. مهمترین انواع آن عبارتاند از:
آگورافوبیا یا گذرهراسی
آگورافوبیا (Agoraphobia) به ترس شدید و غیرمنطقی از قرار گرفتن در موقعیتهایی گفته میشود که فرد تصور میکند در صورت بروز مشکل، امکان فرار یا دریافت کمک برای او دشوار خواهد بود.
فرد ممکن است بیشتر از خود مکان، از تجربه حمله پانیک، درماندگی یا گرفتار شدن در آن موقعیت بترسد. به همین دلیل ممکن است از رانندگی، خرید در مکانهای عمومی، سفر هوایی یا حضور در محیطهای شلوغ اجتناب کند.
در موارد شدید، این اجتناب میتواند آنقدر گسترده شود که فرد حتی برای ترک خانه نیز احساس ناتوانی یا ترس شدید داشته باشد.
اختلال اضطراب فراگیر
اختلال اضطراب فراگیر یا اضطراب منتشر (Generalized Anxiety Disorder) با نگرانی بیش از حد درباره مجموعهای از مسائل و رویدادهای روزمره مشخص میشود.
این نگرانی معمولا کنترلکردن آن دشوار است و ممکن است از یک موضوع به موضوع دیگری منتقل شود؛ برای مثال فرد ممکن است درباره روابط، اتفاقات روزمره، اخبار یا رویدادهایی که شاید در آینده رخ دهند، دائما نگران باشد.
در این حالت لزوما یک تهدید مشخص و فوری وجود ندارد، اما ذهن فرد همچنان درگیر احتمال وقوع اتفاقات منفی است.
اختلال پانیک
اختلال پانیک (Panic Disorder) با حملات پانیک شدید و تکرارشونده مشخص میشود که ممکن است بهصورت غیرمنتظره و با هشدار بسیار کم یا بدون هشدار رخ دهند.
حمله پانیک میتواند با نشانههایی مانند افزایش ضربان قلب، افزایش سرعت تنفس و احساس ترس یا وحشت شدید همراه باشد. غیرقابل پیشبینی بودن این حملات نیز میتواند نگرانی فرد درباره حمله بعدی را افزایش دهد.
لالی انتخابی
لالی انتخابی (Selective Mutism) نوعی اختلال اضطرابی است که معمولا در دوران کودکی دیده میشود. کودک در برخی موقعیتهای خاص، به دلیل اضطراب، خجالت یا ترس قادر به صحبت کردن نیست؛ برای مثال ممکن است در مدرسه یا در حضور افراد ناآشنا صحبت نکند، در حالی که در محیطهای دیگر توانایی صحبت کردن دارد.
این وضعیت معمولا بین ۲ تا ۴ سالگی آغاز میشود و ممکن است با رفتارهایی مانند بیقراری، تماس چشمی کم و کاهش حالتهای چهره در موقعیتهای ترسناک همراه باشد.
اختلال اضطراب اجتماعی
اختلال اضطراب اجتماعی (Social Anxiety Disorder) که در گذشته «فوبیای اجتماعی» نامیده میشد، با ترس قابل توجه از موقعیتهای اجتماعی همراه است.
این ترس گاهی فقط به موقعیت خاصی مانند سخنرانی در جمع محدود میشود و گاهی طیف گستردهای از موقعیتهای اجتماعی را دربرمیگیرد.
فرد ممکن است احساس کند دیگران دائما رفتار او را زیر نظر دارند و درباره عملکردش قضاوت میکنند. خودانتقادی شدید نیز میتواند این اضطراب را تشدید کند.
نشانههای جسمانی مانند لرزش، افزایش ضربان قلب و ناراحتی معده در کنار احساس ترس، نگرانی و دلهره ممکن است ظاهر شوند. در نتیجه، فرد برای کاهش اضطراب خود از موقعیتهای اجتماعی اجتناب میکند.
فوبیاهای خاص
فوبیای خاص (Specific Phobia) به ترس شدید و نامتناسب از یک شیء یا موقعیت مشخص گفته میشود؛ ترسی که معمولا با تهدید واقعی موجود در آن موقعیت تناسب ندارد.
هنگام مواجهه با عامل ترس، علائمی مانند تعریق، گریه، لرزش، افزایش ضربان قلب و افزایش سرعت تنفس ممکن است ایجاد شود.
فرد ممکن است برای جلوگیری از مواجهه با عامل ترس، تلاش زیادی انجام دهد. این رفتارهای اجتنابی در طول زمان میتوانند زندگی روزمره را محدود و حتی استرس بیشتری ایجاد کنند.
آیا وسواس و اختلال استرس پس از سانحه، اختلال اضطرابی هستند؟
در ویرایش پنجم «راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی» (DSM-5)، اختلالاتی که پیشتر بهطور کلی در محدوده اختلالات اضطرابی در نظر گرفته میشدند، به سه گروه اصلی تقسیم شدند:
اختلالات اضطرابی
اختلالات وسواس فکری-عملی و مرتبط با آن
اختلالات مرتبط با تروما و عوامل استرسزا
این تفکیک به این معنا نیست که این اختلالات هیچ ارتباطی با اضطراب ندارند؛ بلکه نشان میدهد با وجود شباهتها، از نظر ویژگیها و معیارهای تشخیصی متمایز هستند. این دستهبندی در جدیدترین ویرایش این راهنما، یعنی DSM-5-TR، نیز حفظ شده است.
اختلال وسواس فکری-عملی
اختلال وسواس فکری-عملی یا OCD با افکار مزاحم و ناخواسته، یعنی وسواسهای فکری، و رفتارها یا اعمالی که فرد برای کاهش اضطراب انجام میدهد، یعنی اجبارها، شناخته میشود.
وسواسها میتوانند درباره آلودگی و میکروبها، نیاز به نظم و ترتیب خاص یا افکار ناراحتکننده و تابو باشند. فرد ممکن است برای کاهش اضطراب ناشی از این افکار، رفتارهایی مانند شستوشو، بررسیکردن، شمردن یا مرتبکردن را بهصورت تکراری انجام دهد.
پیش از انتشار DSM-5، وسواس فکری-عملی در گروه اختلالات اضطرابی قرار میگرفت؛ زیرا افکار وسواسی در بسیاری از افراد اضطراب قابل توجهی ایجاد میکنند.
اختلال بدشکلی بدن، اختلال احتکار و تریکوتیلومانیا (اختلال کندن مو) نیز در گروه «اختلالات وسواس فکری-عملی و مرتبط با آن» قرار میگیرند.
اختلال استرس پس از سانحه
اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD ممکن است پس از تجربه یک رویداد آسیبزا ایجاد شود. این اختلال میتواند تغییراتی در خلق، برانگیختگی و واکنشپذیری فرد ایجاد کند.
افکار و خاطرات مزاحم، کابوسهای مرتبط با حادثه، تجربه فلشبک، گوشبهزنگی شدید، اضطراب و اجتناب از یادآورهای مرتبط با تروما از جمله نشانههای آن هستند.
اختلال سازگاری و اختلال دلبستگی واکنشی نیز در گروه اختلالات مرتبط با تروما و عوامل استرسزا قرار میگیرند.
علائم اختلالات اضطرابی چیست؟
تجربه اضطراب در افراد مختلف یکسان نیست و هر اختلال نیز مجموعه علائم خاص خود را دارد. با این حال، برخی نشانهها در اختلالات اضطرابی بیشتر دیده میشوند:
دشواری در خوابیدن
سرگیجه
خشکی دهان
احساس عصبیبودن، نگرانی، ترس، وحشت و ناآرامی
گرفتگی و سفتی عضلات
تهوع
افزایش یا نامنظم شدن ضربان قلب
عرق کردن یا سرد شدن دستها و پاها
احساس گزگز یا بیحسی در دستها و پاها
ناتوانی در آرام ماندن یا بیقراری
وقتی بدن با نشانههایی مانند تعریق، تپش قلب، تنگی نفس و لرزش و ذهن با نگرانی و ترس واکنش نشان میدهند، معمولا سیستم هشدار بدن تصور میکند با یک تهدید مواجه شده است.
این همان واکنش «جنگ یا گریز» (Fight or Flight) است که منابع جسمی و روانی لازم برای مقابله با خطر احتمالی را فعال میکند. این سیستم در شرایط عادی بسیار مفید است، اما اگر بیش از حد فعال شود، میتواند به جای کمک، عملکرد فرد را مختل کند.
بنابراین تفاوت اصلی اضطراب معمولی و اختلال اضطرابی فقط وجود ترس یا نگرانی نیست؛ شدت ناراحتی و میزان اختلال در عملکرد روزمره اهمیت اساسی دارد.
چه عواملی باعث اختلالات اضطرابی میشوند؟
علت دقیق اختلالات اضطرابی هنوز بهطور کامل مشخص نیست. با این حال، شواهد نشان میدهند که ترکیبی از عوامل زیستی، روانشناختی و محیطی میتواند در ایجاد آنها نقش داشته باشد.
شیمی مغز
استرس شدید یا طولانیمدت میتواند با تغییراتی در تعادل شیمیایی مغز همراه باشد. چنین تغییراتی ممکن است در شکلگیری برخی اختلالات اضطرابی نقش داشته باشند.
تجربههای استرسزا و آسیبزا
تجربه رویدادهای بسیار پراسترس یا آسیبزا میتواند احتمال تجربه اضطراب را افزایش دهد. با این حال، یک تجربه مشابه ممکن است در افراد مختلف پیامدهای متفاوتی ایجاد کند.
سابقه خانوادگی
داشتن اعضای نزدیک خانواده که نشانههای اختلالات اضطرابی دارند، میتواند با افزایش احتمال تجربه این اختلالات در فرد همراه باشد.
عوامل ژنتیکی
برخی تفاوتهای ژنتیکی ممکن است فرد را نسبت به ابتلا به اختلالات اضطرابی مستعدتر کنند. بنابراین ژنتیک میتواند یکی از عوامل موثر باشد، اما بهتنهایی تعیینکننده ابتلا نیست.
بیماریهای جسمانی
برخی مشکلات جسمانی میتوانند با احساس اضطراب همراه شوند یا آن را تشدید کنند. از جمله این عوامل میتوان به درد مزمن، بیماری قلبی، دیابت، مشکلات تیروئید، بیماریهای تنفسی، مصرف مواد و علائم ناشی از قطع برخی مواد اشاره کرد.
به همین دلیل، هنگام ارزیابی اضطراب، توجه به وضعیت جسمانی فرد نیز اهمیت دارد.
ویژگیهای شخصیتی
برخی ویژگیهای شخصیتی، از جمله درونگرایی و روانرنجورخویی، ممکن است با آمادگی بیشتر برای تجربه سطوح بالاتر اضطراب ارتباط داشته باشند.
اختلال اضطرابی چگونه تشخیص داده میشود؟
برای تشخیص اختلال اضطرابی یک آزمایش آزمایشگاهی مشخص وجود ندارد. پزشک ممکن است برای بررسی و排除 مشکلات جسمانی احتمالی، آزمایشها یا بررسیهای پزشکی انجام دهد.
پس از آن، ممکن است فرد به متخصص سلامت روان مانند روانپزشک، روانشناس یا مشاور ارجاع داده شود.
متخصص درباره ماهیت علائم، مدت زمان آنها، شدت اضطراب و تاثیری که علائم بر عملکرد روزمره دارند، سوال میکند. ابزارهای ارزیابی و پرسشهای بالینی نیز میتوانند در این فرایند مورد استفاده قرار گیرند.
تشخیص اختلالات روانی بر اساس معیارهای مشخص انجام میشود. متخصصان از «راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی» برای بررسی معیارهای هر اختلال استفاده میکنند و هر اختلال مجموعه مشخصی از نشانهها و معیارهای تشخیصی دارد.
درمان اختلالات اضطرابی
خوشبختانه اختلالات اضطرابی قابل مدیریت و درمان هستند و گزینههای مختلفی برای کمک به کاهش علائم وجود دارد. انتخاب روش مناسب به نوع اختلال، شدت علائم، شرایط فرد و تشخیص متخصص بستگی دارد.
رواندرمانی
رواندرمانی میتواند به فرد کمک کند جنبههای هیجانی، شناختی و رفتاری اضطراب را بهتر مدیریت کند.
یکی از شناختهشدهترین روشهای رواندرمانی برای اختلالات اضطرابی، درمان شناختی-رفتاری (CBT) است. این رویکرد به فرد کمک میکند افکار منفی خودکار و خطاهای شناختیای را که در ایجاد یا تشدید اضطراب نقش دارند، شناسایی و بررسی کند.
مواجههدرمانی
مواجههدرمانی (Exposure Therapy) یکی از روشهای مرتبط با درمان شناختی-رفتاری است که برای برخی اختلالات اضطرابی کاربرد دارد.
در این روش، فرد بهصورت تدریجی و برنامهریزیشده با موقعیت یا موضوعی که از آن میترسد مواجه میشود. در برخی موارد، همزمان از روشهای آرامسازی برای مدیریت واکنش بدنی ناشی از استرس استفاده میشود.
پژوهشها نشان دادهاند که درمان شناختی-رفتاری میتواند در درمان اختلال اضطراب فراگیر، اختلال اضطراب اجتماعی و فوبیاهای خاص موثر باشد و همچنین برای اضطراب مرتبط با وسواس فکری-عملی و اختلال استرس پس از سانحه نیز کاربرد داشته باشد.
داروهای مورد استفاده برای اضطراب
در برخی شرایط، دارو نیز میتواند برای کاهش علائم اضطراب تجویز شود. دارو باید با توجه به شرایط فرد و تحت نظر پزشک انتخاب و مصرف شود.
داروهای ضدافسردگی
برخی داروهای ضدافسردگی با تاثیر بر سطح انتقالدهندههای عصبی خاص در مغز میتوانند به کاهش علائم اضطراب کمک کنند.
بنزودیازپینها
بنزودیازپینها معمولا اثر سریعی دارند و در برخی شرایط بهعنوان درمان کوتاهمدت مورد استفاده قرار میگیرند.
مسدودکنندههای بتا
مسدودکنندههای بتا یا بتابلوکرها معمولا برای درمان فشار خون بالا استفاده میشوند، اما میتوانند در برخی افراد به کاهش بعضی علائم جسمانی اضطراب نیز کمک کنند.
راهکارهای مقابله با اضطراب
در کنار رواندرمانی و در صورت نیاز دارودرمانی، تغییر برخی عادتهای روزمره نیز میتواند به مدیریت اضطراب کمک کند.
مصرف کافئین را محدود کنید
کاهش مصرف کافئین میتواند برای برخی افراد مفید باشد، بهویژه اگر مصرف آن با افزایش بیقراری یا اختلال خواب همراه باشد.
خواب کافی داشته باشید
استراحت و خواب مناسب از عوامل مهم در مدیریت فشار روانی هستند. کمبود خواب میتواند تحمل فرد در برابر استرس را کاهش دهد و مدیریت اضطراب را دشوارتر کند.
فعالیت بدنی منظم داشته باشید
ورزش منظم یکی از راهکارهای مفید برای مدیریت اضطراب است. یک مطالعه نشان داده است که فعالیت بدنی میتواند علائم اضطراب را بهطور قابل توجهی کاهش دهد و از این رو ممکن است در پیشگیری و حتی درمان علائم نیز نقش داشته باشد.
تکنیکهای مدیریت استرس را تمرین کنید
روشهایی مانند تنفس عمیق، یوگا و آرامسازی پیشرونده عضلات میتوانند برای کاهش برانگیختگی و مدیریت احساس اضطراب مفید باشند.
برخی برنامههای تلفن همراه نیز تمرینهایی برای تنفس، آرامسازی و مدیریت اضطراب ارائه میکنند و میتوانند بهعنوان یک ابزار کمکی مورد استفاده قرار گیرند.
چه زمانی باید برای اضطراب کمک تخصصی گرفت؟
همه افراد گاهی مضطرب میشوند و تجربه نگرانی بهتنهایی به معنای وجود اختلال نیست. مسئله زمانی جدیتر میشود که اضطراب مداوم، شدید یا کنترلناپذیر باشد و زندگی روزمره را تحت تاثیر قرار دهد.
اگر نگرانی یا ترس باعث اجتناب از فعالیتهای معمول، اختلال در خواب، مشکلات قابل توجه در روابط، افت عملکرد تحصیلی یا شغلی و کاهش کیفیت زندگی شده است، ارزیابی توسط متخصص سلامت روان میتواند قدم مهمی باشد.
همچنین بهتر است هنگام بررسی علائم اضطراب، احتمال عوامل جسمانی نیز نادیده گرفته نشود؛ زیرا برخی بیماریهای جسمی یا مصرف و قطع بعضی مواد میتوانند علائمی شبیه اضطراب ایجاد کنند.
چرا شناخت اختلالات اضطرابی اهمیت دارد؟
اضطراب فقط یک احساس ناخوشایند نیست؛ وقتی شدت آن افزایش پیدا میکند، میتواند رفتار فرد را نیز تغییر دهد. برای مثال، فرد ممکن است به دلیل ترس از حمله پانیک از بیرون رفتن اجتناب کند، فرد دیگری به دلیل اضطراب اجتماعی از حضور در جمع فاصله بگیرد یا فردی با فوبیای خاص برای جلوگیری از عامل ترس، بخشهایی از زندگی خود را محدود کند.
این چرخه نشان میدهد چرا تشخیص و درمان بهموقع اهمیت دارد. هرچه اجتناب بیشتر شود، فرصت تجربه موقعیتهای عادی زندگی نیز کمتر میشود و اضطراب میتواند نقش پررنگتری در تصمیمهای فرد پیدا کند.
در عین حال، وجود گزینههای درمانی مختلف به این معناست که فرد مجبور نیست با اضطراب شدید برای همیشه زندگی کند. رواندرمانی، دارودرمانی در صورت نیاز و تغییر سبک زندگی میتوانند بسته به شرایط فرد در کنار یکدیگر مورد استفاده قرار گیرند.
در نهایت، اختلالات اضطرابی مجموعهای از مشکلات روانشناختی متفاوت هستند که اگرچه همگی با اضطراب ارتباط دارند، اما از نظر نشانهها و معیارهای تشخیصی یکسان نیستند. شناخت تفاوت میان اضطراب طبیعی و اختلال اضطرابی، توجه به علائم و دریافت ارزیابی تخصصی میتواند مسیر مناسبی برای درمان ایجاد کند. درمان ممکن است زمان ببرد و یافتن مناسبترین روش برای هر فرد نیازمند همکاری و ارتباط مستمر با متخصص سلامت روان است؛ اما با درمان و حمایت مناسب، مدیریت اضطراب و داشتن زندگی پربارتر امکانپذیر است.
