سوگیری خوش‌بینی (Optimism Bias) یک خطای شناختی رایج است که باعث می‌شود احتمال رخ دادن اتفاقات مثبت را برای خودمان بیشتر و احتمال تجربه اتفاقات منفی را کمتر از واقعیت یا دیگران تصور کنیم؛ گرایشی که می‌تواند هم انگیزه‌بخش باشد و هم تصمیم‌های پرخطر ایجاد کند.
سوگیری خوش‌بینی چیست؟
ما معمولاً خودمان را افرادی منطقی می‌دانیم، اما مغز انسان همیشه ارزیابی کاملاً واقع‌بینانه‌ای از آینده ندارد. یکی از نمونه‌های این موضوع، سوگیری خوش‌بینی است.
در این حالت، فرد تصور می‌کند احتمال اینکه اتفاقات ناخوشایند برای او رخ دهند کمتر از دیگران است و در مقابل، شانس تجربه نتایج مثبت را بیشتر از اطرافیان خود می‌داند.
برای مثال، اگر از فردی پرسیده شود احتمال طلاق، ابتلا به بیماری، از دست دادن شغل یا گرفتار شدن در یک حادثه برای او چقدر است، ممکن است احتمال این اتفاقات را کمتر از میزان واقعی برآورد کند.
این گرایش گاهی با عنوان‌هایی مانند توهم آسیب‌ناپذیری، خوش‌بینی غیرواقع‌بینانه و افسانه شخصی نیز توصیف شده است.
در نتیجه، ممکن است فرد تصور کند بیشتر از دیگران موفق خواهد شد، عمر طولانی‌تری خواهد داشت یا فرزندان باهوش‌تری خواهد داشت؛ در حالی که از نظر آماری نمی‌توان همه افراد را بالاتر از میانگین قرار داد.
سوگیری خوش‌بینی چگونه کشف شد؟
سوگیری خوش‌بینی نخستین بار در سال ۱۹۸۰ توسط روانشناسی به نام نیل واینستین توصیف شد.
واینستین دریافت بسیاری از دانشجویان احتمال ابتلا به اختلال مصرف الکل یا طلاق را برای خود کمتر از همسالانشان می‌دانستند.
در مقابل، همین دانشجویان احتمال تجربه نتایج مثبت، مانند خریدن خانه شخصی یا رسیدن به سنین بالا، را برای خود بیشتر از دیگران ارزیابی می‌کردند.
این یافته‌ها نشان دادند که انسان‌ها فقط در پیش‌بینی خطرات منفی دچار خطا نمی‌شوند؛ بلکه ممکن است آینده مثبت خود را نیز بیش از حد محتمل بدانند.
سوگیری خوش‌بینی چه تاثیری بر تصمیم‌گیری دارد؟
سوگیری خوش‌بینی می‌تواند مستقیماً بر تصمیم‌های روزمره اثر بگذارد.
اگر فرد تصور کند احتمال رخ دادن اتفاقات بد برای او بسیار پایین است، ممکن است ضرورت اقدامات پیشگیرانه را نیز کمتر احساس کند.
برای مثال، ممکن است فرد:
معاینه‌های سالانه سلامت خود را جدی نگیرد.
هنگام رانندگی از کمربند ایمنی استفاده نکند.
برای شرایط اضطراری پس‌انداز نداشته باشد.
استفاده از ضدآفتاب را ضروری نداند.
احتمال ابتلا به بیماری یا تجربه یک حادثه را برای خود بسیار کم بداند.
در چنین شرایطی، مسئله فقط «مثبت فکر کردن» نیست. خوش‌بینی غیرواقع‌بینانه می‌تواند باعث شود فرد ریسک‌ها را کمتر از میزان واقعی جدی بگیرد و تصمیم‌هایی بگیرد که پیامدهای نامطلوبی دارند.
آیا سوگیری خوش‌بینی همیشه بد است؟
نه. سوگیری خوش‌بینی می‌تواند جنبه‌های مثبت هم داشته باشد.
تالی شاروت، عصب‌شناس شناختی و نویسنده کتاب «سوگیری خوش‌بینی: سفری در مغز غیرمنطقی اما مثبت‌اندیش»، معتقد است این گرایش در فرهنگ‌های مختلف در سراسر جهان دیده می‌شود.
از دیدگاه او، انتظار داشتن برای وقوع اتفاقات خوب می‌تواند احساس شادی و امید را افزایش دهد و فرد را برای دنبال کردن اهدافش تشویق کند.
اگر فرد باور داشته باشد که امکان موفقیت وجود دارد، احتمال اینکه برای رسیدن به هدف تلاش کند نیز بیشتر می‌شود. از این منظر، خوش‌بینی می‌تواند در برخی شرایط مانند یک پیشگویی خودکام‌بخش عمل کند؛ یعنی باور به امکان موفقیت، رفتارهایی را تقویت کند که خود به افزایش احتمال موفقیت کمک می‌کنند.
خوش‌بینی چه ارتباطی با سلامت و رفاه دارد؟
نگاه امیدوارانه به آینده می‌تواند احساس انتظار مثبت نسبت به زندگی ایجاد کند و به افزایش انگیزه برای دنبال کردن اهداف کمک کند.
افراد خوش‌بین همچنین ممکن است بیشتر به رفتارهای محافظت‌کننده از سلامت توجه کنند؛ برای مثال ورزش کنند یا رژیم غذایی مغذی‌تری داشته باشند.
بنابراین، باید میان خوش‌بینی سازنده و نادیده گرفتن خطرها تفاوت قائل شد. امید داشتن به آینده لزوماً به معنای انکار احتمال مشکلات نیست.
مشکل زمانی ایجاد می‌شود که انتظار مثبت از آینده باعث شود فرد خطرهای واقعی را نبیند یا اقدامات پیشگیرانه را کنار بگذارد.
سوگیری خوش‌بینی در دوران همه‌گیری کرونا
در دوران همه‌گیری کووید-۱۹، برخی پژوهش‌ها بررسی کردند که آیا سوگیری خوش‌بینی می‌تواند بر تصمیم افراد برای رعایت اقدامات پیشگیرانه تاثیر بگذارد یا نه.
برخی مطالعات نشان دادند افرادی که احتمال ابتلای خود به کووید-۱۹ را پایین‌تر تصور می‌کردند، ممکن بود کمتر به اقدامات پیشگیرانه روی بیاورند.
این مثال نشان می‌دهد نحوه ارزیابی خطر فقط یک مسئله ذهنی نیست و می‌تواند به رفتارهای واقعی در زندگی روزمره نیز منتقل شود.
چرا دچار سوگیری خوش‌بینی می‌شویم؟
دلیل ایجاد این سوگیری کاملاً مشخص نیست، اما پژوهشگران چند عامل را در شکل‌گیری آن مطرح کرده‌اند.
نقش تکامل
برخی متخصصان معتقدند گرایش به خوش‌بینی ممکن است تا حدی ریشه در فرایندهای تکاملی داشته باشد.
انتظار داشتن برای آینده‌ای بهتر می‌تواند به حفظ انگیزه برای ادامه مسیر و تلاش برای رسیدن به اهداف کمک کند.
البته این دیدگاه به این معنا نیست که تمام خوش‌بینی انسان صرفاً نتیجه تکامل است؛ عوامل شناختی و انگیزشی نیز در توضیح این پدیده اهمیت دارند.
تمرکز بیش از حد بر خود
هنگام ارزیابی خطر، معمولاً خودمان را با دیگران مقایسه می‌کنیم؛ اما در این مقایسه ممکن است بیش از اندازه بر شرایط شخصی خود تمرکز داشته باشیم.
به بیان ساده، ممکن است ویژگی‌ها و توانایی‌های خودمان را بهتر ببینیم و احتمال وقوع اتفاقات منفی را برای خود کمتر از دیگران در نظر بگیریم.
انگیزه برای حفظ عزت‌نفس
انسان‌ها انگیزه زیادی برای حفظ تصویر مثبت از خود دارند.
باور به اینکه احتمال شکست ما پایین و احتمال موفقیتمان بالا است، می‌تواند عزت‌نفس را تقویت کند و با استرس کمتر و احساس بهتر نسبت به زندگی همراه باشد.
در نتیجه، مغز ممکن است در برخی شرایط به سمت اطلاعات و پیش‌بینی‌هایی گرایش پیدا کند که نگاه مثبت‌تری به آینده ایجاد می‌کنند.
چه عواملی سوگیری خوش‌بینی را بیشتر می‌کنند؟
همه موقعیت‌ها به یک اندازه باعث ایجاد این سوگیری نمی‌شوند. برخی ویژگی‌های یک اتفاق می‌توانند احتمال شکل‌گیری خوش‌بینی غیرواقع‌بینانه را افزایش دهند.
۱. نادر بودن اتفاق
اتفاقات نادر بیشتر در معرض سوگیری خوش‌بینی قرار دارند.
برای مثال، فردی ممکن است تصور کند احتمال گرفتار شدن در سیل یا طوفان برای او بسیار کم است، صرفاً به این دلیل که چنین اتفاقی هر روز رخ نمی‌دهد.
۲. احساس کنترل
وقتی تصور می‌کنیم کنترل مستقیمی بر یک اتفاق داریم، احتمال سوگیری خوش‌بینی افزایش پیدا می‌کند.
در چنین شرایطی، فرد لزوماً فکر نمی‌کند همه چیز به شکل جادویی خوب پیش خواهد رفت؛ بلکه ممکن است باور داشته باشد مهارت، دانش یا توانایی لازم برای مدیریت شرایط را دارد.
۳. پایین دانستن احتمال خطر
هرچه یک اتفاق منفی از نظر فرد بعیدتر به نظر برسد، احتمال خوش‌بینی غیرواقع‌بینانه درباره آن بیشتر می‌شود.
برای مثال، فردی که سرطان پوست را بیماری بسیار نادری می‌داند، ممکن است احتمال ابتلای خود را بیش از حد پایین برآورد کند و در نتیجه، اقدامات پیشگیرانه مانند استفاده از ضدآفتاب را جدی نگیرد.
چه چیزهایی سوگیری خوش‌بینی را کاهش می‌دهند؟
پژوهش‌ها نشان می‌دهند بعضی تجربه‌ها و شرایط می‌توانند شدت این سوگیری را کاهش دهند.
تجربه مستقیم یک اتفاق
وقتی فرد شخصاً اتفاقی را تجربه می‌کند، ممکن است ارزیابی او از احتمال وقوع آن تغییر کند.
برای مثال، تجربه یک بیماری، حادثه یا مشکل مالی می‌تواند به فرد نشان دهد که چنین اتفاقی فقط برای «دیگران» رخ نمی‌دهد.
مقایسه با افراد نزدیک
افراد معمولاً هنگام مقایسه خود با دوستان و اعضای خانواده، کمتر دچار سوگیری خوش‌بینی می‌شوند.
احتمالاً یکی از دلایل این موضوع این است که درباره زندگی و شرایط افراد نزدیک اطلاعات بیشتری داریم و مقایسه برایمان واقعی‌تر است.
وضعیت سلامت روان
برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند افراد مبتلا به افسردگی یا اضطراب ممکن است سوگیری خوش‌بینی کمتری داشته باشند.
البته کاهش این سوگیری لزوماً به معنای وضعیت روانی بهتر نیست. واقع‌بینانه‌تر بودن درباره خطرها با بدبین شدن یا تجربه علائم افسردگی یکسان نیست.
چرا کاهش سوگیری خوش‌بینی دشوار است؟
پژوهشگران تلاش کرده‌اند با آموزش درباره خطرها و ارائه اطلاعات مرتبط با ریسک، این سوگیری را کاهش دهند؛ به‌خصوص در حوزه‌هایی که رفتارهای پیشگیرانه اهمیت زیادی دارند.
اما نتایج برخی مطالعات نشان داده‌اند که کاهش یا حذف این سوگیری بسیار دشوار است.
برای مثال، صرفاً آموزش دادن درباره عوامل خطر یا ارائه نمونه‌های پرخطر همیشه باعث تغییر قابل توجه در ارزیابی فرد نمی‌شود. در بعضی موارد حتی ممکن است اثر معکوس داشته باشد و سوگیری خوش‌بینی را افزایش دهد.
یکی از نمونه‌های جالب در این زمینه، اطلاع‌رسانی درباره خطر مرگ ناشی از برخی عادت‌های سبک زندگی مانند سیگار کشیدن است. در بعضی شرایط، چنین اطلاعاتی ممکن است فرد را به این سمت سوق دهد که خودش را نسبت به دیگران «آسیب‌ناپذیرتر» تصور کند.
این یافته‌ها نشان می‌دهند که آگاهی از خطر به‌تنهایی همیشه برای تغییر برداشت انسان از ریسک کافی نیست.
سوگیری خوش‌بینی و تناقض آن
سوگیری خوش‌بینی یک تناقض جالب ایجاد می‌کند.
از یک طرف، باور به اینکه آینده می‌تواند خوب باشد، ممکن است امید، انگیزه و احساس بهتر نسبت به زندگی ایجاد کند.
از طرف دیگر، اگر همین خوش‌بینی باعث شود خطرهای واقعی را نادیده بگیریم، ممکن است تصمیم‌های نامناسبی بگیریم.
بنابراین، هدف لزوماً از بین بردن خوش‌بینی نیست؛ بلکه ایجاد تعادل میان امید به آینده و ارزیابی واقع‌بینانه خطرها اهمیت دارد.
آیا بدبین بودن امن‌تر است؟
کاهش سوگیری خوش‌بینی به معنای توصیه به بدبین شدن نیست.
بدبینی افراطی نیز می‌تواند مشکلات خاص خود را داشته باشد و باعث شود فرد احتمال موفقیت یا امکان تغییر شرایط را کمتر از واقعیت ارزیابی کند.
راهکار سالم‌تر این است که فرد بتواند هم احتمال اتفاقات مثبت را ببیند و هم برای پیامدهای منفی احتمالی آماده باشد.
به جای اینکه با خود بگوییم «برای من اتفاق بدی نمی‌افتد»، می‌توانیم بپرسیم: «اگر این اتفاق رخ داد، چه کاری می‌توانم برای کاهش پیامدهای آن انجام دهم؟»
این تغییر کوچک، خوش‌بینی را از نادیده گرفتن خطر به سمت خوش‌بینی همراه با آمادگی هدایت می‌کند.
سوگیری خوش‌بینی در زندگی روزمره چه شکلی دارد؟
این سوگیری می‌تواند در تصمیم‌های ساده روزانه نیز دیده شود.
ممکن است فردی فکر کند دیر رسیدن به محل کار برای او اتفاق نمی‌افتد، بدون اینکه زمان کافی برای ترافیک در نظر بگیرد. فرد دیگری ممکن است تصور کند هرگز با مشکل مالی جدی مواجه نمی‌شود و به همین دلیل برای شرایط اضطراری پس‌انداز نکند.
در روابط نیز ممکن است فرد تصور کند مشکلات جدی هیچ‌وقت رابطه او را تهدید نمی‌کنند یا احتمال جدایی برای او بسیار کمتر از دیگران است.
در همه این نمونه‌ها، مسئله این نیست که حتماً اتفاق بدی رخ خواهد داد؛ بلکه مشکل زمانی ایجاد می‌شود که فرد احتمال وقوع آن را آن‌قدر پایین بداند که برای آن هیچ آمادگی نداشته باشد.
چگونه با سوگیری خوش‌بینی مقابله کنیم؟
از بین بردن کامل سوگیری خوش‌بینی واقع‌بینانه نیست، اما می‌توان هنگام تصمیم‌گیری آن را در نظر گرفت.
احتمال‌های ناخوشایند را هم بررسی کنید
پیش از یک تصمیم مهم، فقط بهترین نتیجه ممکن را تصور نکنید.
از خود بپرسید اگر شرایط برخلاف انتظار پیش رفت، چه پیامدی خواهد داشت و آیا برای مدیریت آن آمادگی دارید.
از داده‌های واقعی کمک بگیرید
وقتی درباره یک خطر تصمیم می‌گیرید، به جای تکیه صرف بر احساس شخصی، اطلاعات معتبر و آمار مرتبط را بررسی کنید.
این کار می‌تواند کمک کند فاصله میان برداشت ذهنی و احتمال واقعی یک اتفاق را بهتر ببینید.
برای سناریوهای مختلف آماده باشید
برنامه‌ریزی فقط به معنای برنامه‌ریزی برای بهترین حالت نیست.
در تصمیم‌های مهم، می‌توان یک حالت مطلوب، یک حالت معمول و یک حالت دشوار را در نظر گرفت و برای هرکدام راهکاری داشت.
میان امید و احتیاط تعادل ایجاد کنید
لازم نیست برای واقع‌بین بودن، انتظار داشته باشید همه چیز بد پیش برود.
می‌توان امیدوار بود که نتیجه خوبی به دست می‌آید و همزمان اقداماتی انجام داد که در صورت بروز مشکل، آسیب کمتری ایجاد شود.
خوش‌بین باشیم، اما خطرها را نبینیم؟
سوگیری خوش‌بینی یکی از گرایش‌های شناختی رایج انسان است که باعث می‌شود احتمال اتفاقات مثبت را برای خود بیشتر و احتمال رخ دادن اتفاقات منفی را کمتر از واقعیت یا دیگران تصور کنیم.
این سوگیری می‌تواند به افزایش امید، انگیزه و احساس بهتر نسبت به آینده کمک کند؛ اما اگر بیش از حد شود، ممکن است فرد را به سمت نادیده گرفتن خطرها و تصمیم‌های پرریسک سوق دهد.
شناخت عواملی مانند احساس کنترل، نادر بودن اتفاقات و پایین دانستن احتمال خطر می‌تواند به درک بهتر این سوگیری کمک کند. تجربه مستقیم، مقایسه با افراد نزدیک و برخی شرایط روان‌شناختی نیز ممکن است شدت آن را کاهش دهند.
در نهایت، هدف این نیست که خوش‌بینی را از بین ببریم. واقع‌بینانه‌ترین رویکرد، حفظ امید به آینده در کنار پذیرش احتمال مشکلات و آمادگی برای مواجهه با آنهاست. چنین تعادلی به ما اجازه می‌دهد هم برای اهدافمان تلاش کنیم و هم هنگام تصمیم‌گیری، خطرهای واقعی را نادیده نگیریم
