پیدا کردن روانشناس مناسب فقط به مدرک و تخصص او محدود نمی‌شود؛ احساس امنیت، اعتماد، شیوه ارتباط و تناسب درمانگر با نیازهای شما نیز نقش مهمی در تجربه موفق درمان دارند.
چرا انتخاب روانشناس مناسب اهمیت دارد؟
شروع روان‌درمانی معمولاً به معنای صحبت درباره موضوعاتی است که ممکن است بسیار شخصی، دشوار یا حتی برای خود فرد ناگفته باشند. به همین دلیل، مهم است با درمانگری کار کنید که در کنار تخصص حرفه‌ای، بتوانید در حضور او احساس امنیت و راحتی داشته باشید.
انتخاب درمانگر در نگاه اول می‌تواند گیج‌کننده باشد. جست‌وجوی اینترنتی یا بررسی فهرست‌های آنلاین ممکن است صدها گزینه مختلف پیش روی شما قرار دهد؛ اما یک عکس و چند خط معرفی به‌تنهایی نمی‌تواند نشان دهد که یک روانشناس برای شما انتخاب مناسبی است یا نه.
این مسئله در روان‌درمانی آنلاین نیز اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است بیشتر ارتباط شما با درمانگر از طریق تماس تصویری یا پیام متنی انجام شود و شناخت اولیه دشوارتر باشد.
دسترسی به درمانگر مناسب نیز همیشه ساده نیست. بر اساس نظرسنجی هزینه درمان وری‌ول مایند، ۵۳ درصد از آمریکایی‌هایی که در سه ماه گذشته تحت درمان بوده‌اند، برای دریافت نوبت، پیدا کردن درمانگر یا یافتن متخصصی که تحت پوشش بیمه باشد، با مشکل مواجه شده‌اند. در این میان، ۳۰ درصد با کمبود ظرفیت یا انعطاف‌پذیری در نوبت‌دهی، ۲۷ درصد با پیدا نکردن درمانگری که بیمار جدید بپذیرد و ۲۴ درصد با دشواری پیدا کردن متخصص تحت پوشش بیمه روبه‌رو بوده‌اند.
بنابراین، انتخاب درمانگر مناسب فقط به پیدا کردن یک متخصص در دسترس ختم نمی‌شود؛ بلکه باید بررسی کنید آیا این فرد برای نیازها، شرایط و ترجیحات شما انتخاب مناسبی است یا نه.
رابطه درمانی چیست و چرا اهمیت دارد؟
یکی از مفاهیم مهم در روان‌درمانی، اتحاد درمانی (Therapeutic Alliance) است. این مفهوم به کیفیت رابطه و همکاری میان درمانگر و مراجع اشاره دارد.
ادوارد بوردین در پژوهش‌های خود توضیح داد که اتحاد درمانی فقط به ایجاد یک رابطه صمیمانه محدود نیست و دست‌کم سه بخش مهم دارد: شکل‌گیری رابطه، توافق درباره اهداف درمان و توافق درباره روش‌هایی که برای رسیدن به این اهداف استفاده می‌شوند.
در واقع، شما و درمانگرتان باید بتوانید درباره هدف‌های درمان صحبت کنید، ارتباط مناسبی داشته باشید و احساس کنید هر دو برای پیشرفت فرایند درمان همکاری می‌کنید.
پژوهش‌های مختلف نیز اهمیت این رابطه را در نتیجه روان‌درمانی نشان داده‌اند. یک کارگروه از انجمن روانشناسی آمریکا گزارش کرد که رابطه درمانی، مستقل از نوع روش درمان، سهم قابل توجهی در نتیجه روان‌درمانی دارد.
این موضوع به این معنا نیست که نوع درمان اهمیتی ندارد. بلکه نشان می‌دهد حتی یک روش درمانی مناسب نیز زمانی می‌تواند به شکل موثرتری اجرا شود که رابطه میان درمانگر و مراجع بر پایه اعتماد، همکاری و ارتباط مناسب شکل گرفته باشد.
به همین دلیل، درمانگران نیز توصیه می‌شوند در طول درمان درباره تجربه مراجع از فرایند درمان بازخورد بگیرند و اگر مشکلاتی در ارتباط یا اعتماد ایجاد شد، برای اصلاح آنها تلاش کنند.
آیا روانشناسی که برای دوست شما مناسب بوده، برای شما هم مناسب است؟
نه لزوماً.
ممکن است دوست شما از یک روانشناس تجربه بسیار خوبی داشته باشد، اما همان درمانگر برای شما انتخاب مناسبی نباشد. دلیل آن این است که کیفیت رابطه درمانی تا حد زیادی به تناسب میان دو فرد بستگی دارد.
اگر احساس کنید درمانگر شما را قضاوت می‌کند، ممکن است نتوانید درباره افکار، احساسات یا رفتارهایی که از بیان آنها خجالت می‌کشید، آزادانه صحبت کنید.
در چنین شرایطی، ممکن است بخشی از مسئله اصلی در جلسات مطرح نشود و در نتیجه درمانگر نیز تصویر کاملی از مشکل و نیازهای شما به دست نیاورد.
پس توصیه دیگران می‌تواند نقطه شروع خوبی باشد، اما بهتر است آن را به معنای تضمین مناسب بودن یک درمانگر برای خودتان در نظر نگیرید.
هنگام انتخاب روانشناس به چه ویژگی‌هایی توجه کنیم؟
تناسب شخصی با درمانگر برای هر فرد متفاوت است. بعضی افراد ممکن است با درمانگری هم‌سن خود راحت‌تر باشند و بعضی دیگر ترجیح دهند با فردی مسن‌تر یا جوان‌تر صحبت کنند.
جنسیت درمانگر
برای بعضی مراجعان جنسیت درمانگر اهمیت دارد. ممکن است فرد با روانشناس زن یا مرد احساس راحتی بیشتری داشته باشد یا ترجیح دهد با درمانگری که هویت جنسیتی خاصی دارد صحبت کند.
هیچ انتخاب واحدی برای همه وجود ندارد. مهم این است که بدانید با چه فردی احتمال بیشتری دارد بتوانید آزادانه درباره مسائل شخصی خود صحبت کنید.
سن درمانگر
برخی افراد ترجیح می‌دهند با درمانگری نزدیک به سن خود کار کنند و برخی دیگر احساس می‌کنند یک درمانگر مسن‌تر یا جوان‌تر برایشان مناسب‌تر است.
اگر ترجیح خاصی ندارید، لازم نیست حتماً یکی را انتخاب کنید. می‌توانید در زمان جست‌وجو این موضوع را به عنوان یک عامل فرعی در نظر بگیرید.
مذهب و زمینه فرهنگی
برای بعضی افراد، پیشینه مذهبی یا فرهنگی درمانگر اهمیت دارد؛ به‌ویژه اگر موضوع درمان با ارزش‌ها، باورها یا سبک زندگی آنها ارتباط داشته باشد.
در این شرایط می‌توانید اطلاعات موجود در معرفی‌نامه درمانگر را بررسی کنید و ببینید آیا زمینه و رویکرد او با نیازهای شما هماهنگ است یا نه.
در عین حال، اگر چنین ترجیحی ندارید، لازم نیست هنگام انتخاب درمانگر خود را محدود کنید.
از کجا روانشناس مناسب پیدا کنیم؟
راه‌های مختلفی برای شروع جست‌وجوی درمانگر وجود دارد و بهتر است از چند مسیر استفاده کنید.
فهرست متخصصان بیمه
اگر از بیمه درمانی استفاده می‌کنید، می‌توانید فهرست متخصصانی را که با بیمه شما همکاری می‌کنند بررسی کنید.
این روش می‌تواند تعداد گزینه‌ها را کاهش دهد و مشخص کند کدام درمانگران از نظر هزینه و پوشش بیمه برای شما قابل دسترس‌تر هستند.
معرفی از طرف دوستان
افرادی که تجربه خوبی از روان‌درمانی داشته‌اند، ممکن است بتوانند درمانگری را معرفی کنند.
با این حال، همان‌طور که گفته شد، تجربه مثبت دوست شما تضمین نمی‌کند که همان متخصص با نیازها و شخصیت شما نیز تناسب داشته باشد.
معرفی توسط پزشک
پزشک عمومی یا پزشک معالج شما نیز می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای پیدا کردن متخصص سلامت روان باشد؛ به‌خصوص اگر مشکل شما با وضعیت جسمی یا مصرف دارو نیز ارتباط داشته باشد.
سازمان‌ها و انجمن‌های سلامت روان
برخی سازمان‌های مرتبط با سلامت روان، فهرست متخصصانی را در اختیار افراد قرار می‌دهند. این فهرست‌ها می‌توانند برای بررسی تخصص، صلاحیت حرفه‌ای و حوزه فعالیت درمانگران مفید باشند.
جست‌وجوی آنلاین
فهرست‌های آنلاین درمانگران معمولاً امکان جست‌وجو بر اساس عواملی مانند تحصیلات، تخصص، تجربه، محل فعالیت و حوزه‌های مورد علاقه درمانگر را فراهم می‌کنند.
در بعضی فهرست‌ها می‌توان حتی زمینه‌های فرهنگی، جنسیتی یا هویتی مورد نظر خود را نیز در نظر گرفت.
پلتفرم‌های روان‌درمانی آنلاین
بعضی پلتفرم‌های درمان آنلاین ابتدا درباره مشکل یا هدف شما اطلاعاتی دریافت می‌کنند؛ برای مثال اضطراب، مسائل مربوط به فرزندپروری یا مصرف مواد.
سپس ممکن است یک درمانگر را به شما اختصاص دهند یا چند گزینه برای انتخاب در اختیارتان قرار دهند.
مدارک و مجوزهای روانشناس را بررسی کنید
ممکن است هنگام جست‌وجوی درمانگر با حروف و مدارک مختلفی روبه‌رو شوید و تشخیص معنای آنها دشوار باشد.
برای مثال، در نظام حرفه‌ای سلامت روان آمریکا عناوینی مانند مددکار اجتماعی بالینی دارای مجوز، درمانگر ازدواج و خانواده دارای مجوز، مشاور حرفه‌ای دارای مجوز، مشاور سلامت روان دارای مجوز، دکترای روانشناسی و دکترای فلسفه در روانشناسی استفاده می‌شوند. روانپزشکان نیز پزشکانی هستند که در زمینه روانپزشکی تخصص دارند.
جزئیات مدارک و مجوزها از کشوری به کشور دیگر و حتی در برخی کشورها از یک منطقه به منطقه دیگر متفاوت است. بنابراین، هنگام انتخاب درمانگر باید نظام قانونی و حرفه‌ای محل زندگی خود را در نظر بگیرید.
مهم‌تر از حفظ کردن همه عنوان‌ها این است که مطمئن شوید فردی که به عنوان درمانگر انتخاب می‌کنید، صلاحیت و مجوز لازم برای ارائه خدمات روان‌درمانی در محل فعالیت خود را دارد.
در نظام‌های حرفه‌ای، دریافت مجوز ممکن است مستلزم گذراندن تحصیلات مشخص، آزمون حرفه‌ای، بررسی سوابق، ساعات کار تحت نظارت و آموزش‌های تکمیلی باشد.
همچنین باید به رعایت اصول اخلاق حرفه‌ای توجه کنید. روان‌درمانی با خدماتی مانند کوچینگ زندگی یکسان نیست و الزامات حرفه‌ای و نظارتی آنها می‌تواند متفاوت باشد.
تخصص درمانگر را با مشکل خود تطبیق دهید
مدرک و مجوز مهم است، اما تنها معیار انتخاب نیست. تجربه درمانگر در زمینه‌ای که برای آن مراجعه می‌کنید نیز اهمیت زیادی دارد.
برای مثال، اگر به دلیل اختلال استرس پس از سانحه، اضطراب اجتماعی یا اختلال وسواس فکری-عملی به دنبال درمانگر هستید، بهتر است فردی را انتخاب کنید که در زمینه مشکل شما آموزش و تجربه مشخصی داشته باشد.
درمان اختلال استرس پس از سانحه
متخصصانی مانند روانشناسان، مددکاران اجتماعی بالینی دارای مجوز و مشاوران حرفه‌ای سلامت روان می‌توانند در درمان اختلال استرس پس از سانحه فعالیت کنند.
روانپزشکان و پرستاران روانپزشکی نیز می‌توانند در این حوزه فعالیت کنند و در صورت داشتن صلاحیت قانونی، دارو تجویز کنند.
وزارت امور کهنه‌سربازان آمریکا نیز توصیه می‌کند در صورت امکان، فردی انتخاب شود که به طور منظم با مراجعان مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه کار می‌کند.
پزشکان مراقبت‌های اولیه و دستیاران پزشک نیز در برخی شرایط می‌توانند خدمات مرتبط با این مشکل را ارائه دهند و دارو تجویز کنند، به‌ویژه زمانی که دسترسی به روانپزشک وجود نداشته باشد.
درمان اضطراب اجتماعی
روانشناسان، روانپزشکان، مددکاران اجتماعی بالینی دارای مجوز و درمانگران ازدواج و خانواده از جمله متخصصانی هستند که می‌توانند در زمینه اختلال اضطراب اجتماعی فعالیت کنند.
هنگام انتخاب درمانگر، علاوه بر تحصیلات و مجوز، بهتر است به تجربه او در روش‌های درمانی مرتبط نیز توجه کنید. درمان مواجهه‌ای، درمان شناختی-رفتاری، رفتاردرمانی دیالکتیکی و درمان پذیرش و تعهد از جمله رویکردهایی هستند که در درمان برخی اختلالات اضطرابی کاربرد دارند.
درمان وسواس فکری-عملی
برای درمان وسواس فکری-عملی نیز روانشناسان و روانپزشکان می‌توانند گزینه‌های مناسبی باشند.
اگر به دنبال درمانگر برای وسواس هستید، بهتر است درباره آموزش و تجربه او در درمان‌های موثر برای این اختلال سوال کنید. درمان شناختی-رفتاری و به‌ویژه مواجهه و جلوگیری از پاسخ از رویکردهای مهم در درمان وسواس محسوب می‌شوند.
در اینجا نیز تجربه اختصاصی درمانگر اهمیت دارد. فردی که به طور مشخص با مراجعان مبتلا به وسواس کار کرده است، ممکن است از نظر تجربه بالینی با نیاز شما تناسب بیشتری داشته باشد.
پیش از اولین جلسه چه سوالاتی از درمانگر بپرسیم؟
اگر درمانگر امکان یک مشاوره کوتاه تلفنی پیش از اولین جلسه را فراهم می‌کند، بهتر است از این فرصت استفاده کنید.
یک تماس کوتاه نمی‌تواند به طور قطعی مشخص کند که آیا درمانگر برای شما مناسب است یا نه، اما می‌تواند به شما کمک کند چند گزینه را با یکدیگر مقایسه کنید.
می‌توانید درباره روش درمان، تجربه درمانگر در زمینه مشکل خود، نحوه تعیین اهداف درمان و چگونگی ارزیابی پیشرفت سوال کنید.
همچنین می‌توانید بپرسید اگر در طول درمان احساس کردید ارتباط خوبی شکل نگرفته است، چگونه درباره این موضوع گفت‌وگو خواهید کرد.
گرمی، اصالت و همدلی درمانگر از عواملی هستند که می‌توانند در شکل‌گیری رابطه درمانی نقش داشته باشند. بنابراین فقط به پاسخ محتوایی توجه نکنید؛ ببینید در همان گفت‌وگوی کوتاه چه احساسی دارید و آیا احساس می‌کنید صحبت‌های شما با احترام شنیده می‌شود یا نه.
در اولین جلسه روان‌درمانی چه اتفاقی می‌افتد؟
در جلسه نخست، درمانگر معمولاً درباره نحوه کار درمان، محرمانگی و برخی قوانین یا فرم‌های مربوط به فرایند درمان توضیح می‌دهد.
سپس ممکن است درباره مشکلات، علائم و هدف‌هایی که برای درمان دارید از شما سوال شود. بسته به شرایط، پرسش‌هایی درباره کودکی، سابقه پزشکی، خانواده و تجربه‌های قبلی شما از درمان‌های سلامت روان نیز مطرح می‌شود.
هدف این پرسش‌ها این است که درمانگر تصویر جامع‌تری از شرایط شما به دست آورد و بتواند در تعیین اهداف درمان با شما همکاری کند.
تجربه جلسه اول بسته به آنلاین یا حضوری بودن درمان و همچنین نوع مشکل شما می‌تواند متفاوت باشد. برای مثال، اگر در درمان آنلاین با موضوع مشخصی مانند تعارض با همسر مراجعه کرده باشید، ممکن است تمرکز جلسه بیشتر روی همان موضوع باشد.
نحوه پرداخت هزینه نیز می‌تواند بر فرایند ارزیابی اثر بگذارد. در برخی نظام‌های بیمه‌ای، درمانگر ممکن است برای مشخص کردن اینکه فرد معیارهای یک تشخیص روانپزشکی را دارد یا نه، ارزیابی دقیق‌تری انجام دهد؛ زیرا بعضی شرکت‌های بیمه تنها هزینه درمان افرادی را پوشش می‌دهند که تشخیص رسمی دریافت کرده‌اند.
جلسه نخست همچنین فرصت خوبی است تا شما سوال‌های خود را درباره روند درمان مطرح کنید.
اگر روانشناس مناسبی پیدا نکردیم چه کنیم؟
گاهی ممکن است در همان جلسه اول متوجه شوید که درمانگر انتخاب مناسبی برای شما نیست. گاهی نیز بعد از چند جلسه یا حتی در میانه درمان این احساس ایجاد می‌شود.
در چنین شرایطی، تغییر درمانگر کاملاً امکان‌پذیر است.
اگر مدتی است با درمانگر کار می‌کنید، می‌توانید درباره احساس خود با او صحبت کنید. برای مثال، اگر احساس می‌کنید ارتباط کافی میان شما شکل نگرفته یا جلسات به سمت اهداف مورد نظر شما پیش نمی‌روند، مطرح کردن این موضوع می‌تواند فرصتی برای اصلاح رابطه درمانی ایجاد کند.
ممکن است درمانگر نیز بتواند مشکل را برطرف کند یا حتی متخصص دیگری را که با نیازهای شما تناسب بیشتری دارد معرفی کند.
اگر احساس راحتی نمی‌کنید که مستقیماً درباره تغییر درمانگر صحبت کنید، در مراکز درمانی می‌توانید از مسئول پذیرش یا فرد دیگری در مجموعه درخواست کنید درمانگر شما را تغییر دهد.
آیا می‌توان درمانگر آنلاین را تغییر داد؟
بله. بسیاری از پلتفرم‌های روان‌درمانی آنلاین امکان تغییر درمانگر را فراهم می‌کنند.
در برخی موارد، این کار تنها با چند مرحله ساده در سامانه انجام می‌شود. ممکن است از شما بخواهند دلیل تغییر را توضیح دهید و حتی درباره ویژگی‌های درمانگر مورد نظر خود اطلاعات بیشتری ارائه کنید.
این بازخورد می‌تواند به پلتفرم کمک کند گزینه مناسب‌تری برای شما پیشنهاد دهد.
اگر رابطه مناسبی با درمانگر فعلی شکل نگرفته است، نباید صرفاً به دلیل احساس رودربایستی به درمان ادامه دهید. گاهی دو فرد، با وجود صلاحیت حرفه‌ای هر دو، تناسب لازم را برای یک رابطه درمانی موثر پیدا نمی‌کنند.
از کجا بفهمیم درمانگر مناسبی انتخاب کرده‌ایم؟
هیچ معیار واحدی وجود ندارد که بتواند تضمین کند یک درمانگر برای همه افراد مناسب است. با این حال، چند نشانه می‌تواند به شما در ارزیابی رابطه درمانی کمک کند.
احساس می‌کنید می‌توانید بدون ترس از تحقیر یا قضاوت درباره مسائل مهم صحبت کنید. اهداف درمان برای شما روشن هستند و درباره مسیر رسیدن به آنها با درمانگر گفت‌وگو کرده‌اید.
همچنین احساس می‌کنید درمانگر به صحبت‌های شما توجه می‌کند، دیدگاهتان را جدی می‌گیرد و در صورت بروز مشکل در رابطه درمانی، آماده گفت‌وگو درباره آن است.
در مقابل، اگر به طور مداوم احساس می‌کنید شنیده نمی‌شوید، اهداف درمان مشخص نیستند یا نمی‌توانید مسائل مهم خود را به دلیل ترس از قضاوت مطرح کنید، بهتر است این موضوع را جدی بگیرید و درباره ادامه همکاری یا تغییر درمانگر تصمیم بگیرید.
انتخاب درمانگر؛ فقط پیدا کردن یک متخصص نیست
پیدا کردن روانشناس مناسب ممکن است زمان‌بر باشد، اما این فرایند بخشی مهم از شروع روان‌درمانی است. مدرک، مجوز و تخصص درمانگر اهمیت دارند، اما کیفیت رابطه‌ای که میان شما شکل می‌گیرد نیز نباید نادیده گرفته شود.
بهترین انتخاب برای هر فرد لزوماً بهترین انتخاب برای فرد دیگری نیست. ممکن است یک درمانگر از نظر تخصص کاملاً واجد شرایط باشد، اما سبک ارتباطی یا حوزه تجربه او با نیازهای شما هماهنگ نباشد.
به همین دلیل، هنگام انتخاب روانشناس بهتر است سه موضوع را همزمان بررسی کنید: صلاحیت حرفه‌ای، تجربه مرتبط با مشکل شما و کیفیت رابطه درمانی.
اگر پس از شروع درمان احساس کردید ارتباط مناسبی شکل نگرفته است، مطرح کردن موضوع یا تغییر درمانگر به معنای شکست درمان نیست. هدف اصلی این است که بتوانید در فضایی امن و حرفه‌ای درباره مسائل خود صحبت کنید و در مسیر درمان احساس کنید که اهداف و نیازهای شما جدی گرفته می‌شوند.
