پرگننولون یک هورمون استروئیدی طبیعی است که بدن از کلسترول میسازد و از آن برای تولید هورمونهای دیگری مانند پروژسترون، دیاچایای و استروژن استفاده میکند. اما آیا مکمل پرگننولون واقعاً میتواند حافظه و خلقوخو را بهبود دهد؟ شواهد اولیه امیدوارکنندهاند، اما هنوز نمیتوان آن را درمانی قطعی برای اختلالات روانی یا مشکلات شناختی دانست.
پرگننولون چیست و چه نقشی در بدن دارد؟
پرگننولون (Pregnenolone) یک هورمون استروئیدی است که در تولید تعدادی از هورمونهای استروئیدی دیگر، از جمله پروژسترون، دیاچایای و استروژن نقش دارد.
این ماده بهطور طبیعی در بدن ساخته میشود و تولید آن از کلسترول انجام میگیرد. مغز، غدد فوقکلیوی و غدد جنسی از جمله بخشهایی از بدن هستند که در تولید پرگننولون نقش دارند.
برخی افراد نیز پرگننولون را به شکل مکمل مصرف میکنند و هدف آنها معمولاً بهبود حافظه، کاهش علائم افسردگی یا حمایت از عملکرد مغز است. با این حال، طبیعی بودن این هورمون به معنای بیخطر بودن مصرف مکمل آن برای همه افراد نیست.
اگر قصد مصرف پرگننولون یا هر مکمل غذایی دیگری را دارید، بهتر است ابتدا درباره ایمنی، وضعیت هورمونی، بیماریهای زمینهای و داروهای مصرفی خود با پزشک یا متخصص سلامت مشورت کنید.
فواید احتمالی پرگننولون برای سلامت روان و مغز
پژوهشهای اولیه، پرگننولون را از جنبههای مختلف سلامت مغز و روان بررسی کردهاند. با وجود نتایج امیدوارکننده، برای مشخص شدن میزان اثربخشی و ایمنی آن به مطالعات بیشتری نیاز است.
پرگننولون و حافظه و یادگیری
برخی تحقیقات نشان دادهاند که پرگننولون ممکن است به تقویت حافظه و یادگیری کمک کند و بر عملکرد شناختی نیز اثر داشته باشد.
یکی از توضیحات مطرحشده این است که پرگننولون میتواند در برابر التهاب در سیستم عصبی نقش محافظتی داشته باشد. برخی بیماریهای مرتبط با التهاب عصبی نیز با کاهش سطح این هورمون همراه دانسته شدهاند.
برای مثال، بیماری آلزایمر یکی از بیماریهایی است که با فرایندهای التهابی عصبی ارتباط دارد. مطالعات گزارش کردهاند که سطح پرگننولون در افراد مبتلا به آلزایمر اغلب به شکل قابل توجهی پایینتر از افراد بدون این بیماری است و هرچه سطح آن پایینتر بوده، شدت بیماری نیز بیشتر گزارش شده است.
البته این یافته به تنهایی ثابت نمیکند که کاهش پرگننولون علت آلزایمر است یا مصرف مکمل آن میتواند از بیماری جلوگیری کند.
پرگننولون و کاهش علائم افسردگی
پرگننولون میتواند بر برخی مواد و فرایندهای زیستی بدن، از جمله پروتئینهای مرتبط با میکروتوبولها یا پروتئینهای وابسته به میکروتوبولها، اثر بگذارد. اختلال در این پروتئینها با اختلال افسردگی اساسی مرتبط دانسته شده است.
در یک مطالعه کوچک در سال ۲۰۱۷، ۱۱ فرد مبتلا به افسردگی دوقطبی مورد بررسی قرار گرفتند. پس از شش هفته مصرف مکمل پرگننولون، کاهش سطح برخی از این پروتئینها با تغییرات مثبت در علائم افسردگی گزارششده توسط شرکتکنندگان همراه بود.
با این حال، تعداد شرکتکنندگان این مطالعه بسیار کم بود و برای نتیجهگیری قطعی درباره اثربخشی پرگننولون در درمان افسردگی به پژوهشهای بزرگتر و دقیقتر نیاز است.
بنابراین، پرگننولون را نباید جایگزین داروهای تجویزشده یا رواندرمانی برای افسردگی در نظر گرفت.
آیا پرگننولون میتواند علائم اسکیزوفرنی را کاهش دهد؟
پرگننولون در برخی پژوهشها به عنوان درمان کمکی برای اسکیزوفرنی نیز بررسی شده است.
یک مرور پژوهشی در سال ۲۰۱۹ گزارش کرد که افزودن پرگننولون به درمان افراد مبتلا به اسکیزوفرنی میتواند با بهبود قابل توجه عملکرد شناختی همراه باشد و عملکرد عمومی آنها را نیز افزایش دهد.
همچنین پژوهشی در سال ۲۰۱۸ نشان داد که مصرف پرگننولون به مدت یک ماه ممکن است برای افرادی که نخستین دوره اسکیزوفرنی را تجربه میکنند و هنوز درمان ضدروانپریشی را آغاز نکردهاند، فوایدی داشته باشد.
با وجود این نتایج، شواهد موجود برای توصیه مصرف خودسرانه این هورمون کافی نیست و اسکیزوفرنی نیازمند ارزیابی و درمان تخصصی است.
کاهش وسوسه مصرف الکل و کوکائین
یکی از زمینههای جالب پژوهش درباره پرگننولون، استفاده احتمالی از آن برای کاهش میل شدید به مصرف مواد است.
افراد مبتلا به اختلال مصرف الکل هنگام تلاش برای ترک نوشیدن ممکن است با وسوسه شدید، بهویژه در موقعیتهای پراسترس یا مواجهه با محرکهای مرتبط با مصرف، روبهرو شوند.
در مطالعهای در سال ۲۰۲۳ که ۴۳ فرد مبتلا به اختلال مصرف الکل را بررسی کرد، افرادی که روزانه ۳۰۰ میلیگرم پرگننولون دریافت کردند، پس از مواجهه با استرس یا محرکهای معمول مرتبط با نوشیدن، کاهش بیشتری در میل به مصرف الکل نشان دادند.
نتایج مشابهی در پژوهشی در سال ۲۰۲۲ درباره افراد مبتلا به اختلال مصرف کوکائین مشاهده شد. شرکتکنندگان روزانه ۳۰۰ یا ۵۰۰ میلیگرم پرگننولون دریافت کردند و پس از دو هفته، کاهش وسوسه ناشی از استرس و محرکهای مرتبط با مصرف کوکائین گزارش شد.
گروهی که روزانه ۵۰۰ میلیگرم دریافت کرده بودند، علاوه بر این موارد، کاهش اضطراب ناشی از استرس و محرکها را نیز نشان دادند.
این یافتهها امیدوارکننده هستند، اما به معنای تأیید پرگننولون به عنوان درمان مستقل اختلال مصرف مواد نیستند.
سایر کاربردهای احتمالی پرگننولون
پرگننولون برای شرایط مختلف جسمی و روانی نیز مورد توجه قرار گرفته است. از جمله مواردی که درباره آنها صحبت یا پژوهش شده است میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
خستگی غدد فوقکلیوی
بیماریهای آلرژیک ریه
اوتیسم
خستگی
کلسترول بالا
کمکاری تیروئید
ناباروری
بیماریها و شرایط التهابی
اختلالات خلقی
اماس
اختلال وسواس فکری ـ عملی
پوکی استخوان
برخی انواع درد
آرتریت روماتوئید
استرس
دیابت نوع ۲
با این حال، وجود نام یک بیماری در فهرست کاربردهای مورد بررسی به معنای اثبات اثربخشی پرگننولون برای درمان آن بیماری نیست. برای بسیاری از این موارد، شواهد علمی هنوز محدود هستند.
پرگننولون چگونه ممکن است بر مغز اثر بگذارد؟
یکی از مسیرهای مورد توجه پژوهشگران، ارتباط پرگننولون با سیستم اندوکانابینوئید بدن است.
برخی از اثرات احتمالی این هورمون به توانایی آن برای اتصال به گیرندههای کانابینوئیدی نسبت داده شده است. این فرایند ممکن است برخی آثار مشابه با تتراهیدروکانابینول یا تیاچسی ایجاد کند، بدون اینکه اثرات روانگردان تیاچسی را داشته باشد.
البته این موضوع به معنای مشابه بودن پرگننولون و مواد حاوی تیاچسی نیست و نباید از این یافته نتیجه گرفت که پرگننولون همان اثرات درمانی یا روانی را ایجاد میکند.
عوارض احتمالی پرگننولون چیست؟
برخی مطالعات مصرف پرگننولون را نسبتاً قابل تحمل گزارش کردهاند، اما در تعدادی از این پژوهشها اطلاعات کافی درباره عوارض احتمالی مصرف مکمل ارائه نشده است.
از آنجا که پرگننولون یک هورمون استروئیدی است، نگرانیهایی درباره احتمال بروز برخی عوارض مشابه سایر استروئیدها مطرح شده است.
عوارض کوتاهمدت احتمالی شامل موارد زیر هستند:
گیجی
افسردگی
احساس سرخوشی
افزایش اشتها
بیخوابی
ناراحتی معده
مصرف طولانیمدت استروئیدها نیز با عوارض مختلفی ارتباط داشته است، از جمله:
مشکلات غدد فوقکلیوی
آب مروارید
گلوکوم یا آب سیاه
افزایش فشار خون
افزایش قند خون
افزایش خطر عفونت
ضعف عضلانی
کند شدن ترمیم زخم
گرد شدن صورت
نازک شدن پوست و افزایش کبودی
کاهش تراکم استخوان
این فهرست به معنای آن نیست که تمام این عوارض حتماً در اثر مصرف پرگننولون رخ میدهند؛ بلکه بخشی از نگرانیهای مرتبط با هورمونهای استروئیدی و مصرف طولانیمدت آنها هستند.
چه کسانی باید در مصرف پرگننولون احتیاط کنند؟
پرگننولون میتواند سطح هورمونهای بدن را تحت تأثیر قرار دهد؛ بنابراین مصرف آن برای همه افراد مناسب نیست.
برای مثال، در یک مطالعه روی زنان یائسه، افزایش سطح پرگننولون با افزایش خطر سرطان تخمدان همراه بود. به همین دلیل، مصرف این نوع مکمل در این گروه ممکن است توصیه نشود.
همچنین افرادی که به بیماریهای حساس به هورمون مبتلا هستند یا در معرض خطر آنها قرار دارند، باید درباره مصرف پرگننولون احتیاط بیشتری داشته باشند. سرطان پستان، سرطان پروستات، اندومتریوز و فیبروم رحم از جمله این شرایط هستند.
پرگننولون و هورمونهای زیستی همسان
پرگننولون بهطور طبیعی در بدن وجود دارد، اما زمانی که به شکل مصنوعی وارد بدن میشود، در دسته هورمونهای زیستی همسان قرار میگیرد.
پژوهش درباره هورمونهای زیستی همسان نشان داده است که پیشبینی دقیق واکنشهای فیزیولوژیک بدن به این مواد همیشه آسان نیست. به همین دلیل، طبیعی بودن پرگننولون نباید با بیخطر بودن مکمل آن اشتباه گرفته شود.
موضوع دیگری که اهمیت دارد، کیفیت مکملهاست. مکملهای غذایی در بسیاری از موارد به اندازه داروهای تجویزی تحت نظارت و کنترل قرار نمیگیرند. ممکن است مقدار ماده فعال موجود در محصول با مقدار درجشده روی برچسب تفاوت داشته باشد یا محصول با موادی مانند فلزات مضر آلوده شده باشد.
ایمنی مصرف پرگننولون در زنان باردار، مادران شیرده، کودکان و افرادی که بیماری زمینهای دارند یا دارو مصرف میکنند نیز به اندازه کافی مشخص نشده است.
به همین دلیل، مشورت با پزشک یا متخصص سلامت پیش از مصرف اهمیت زیادی دارد.
دوز مناسب پرگننولون چقدر است؟
در حال حاضر، شواهد علمی کافی برای تعیین یک دوز استاندارد و توصیهشده پرگننولون وجود ندارد. مقدار مصرف استفادهشده در مطالعات مختلف نیز تفاوت قابل توجهی داشته است.
برای مثال، در پژوهش مربوط به اختلال مصرف الکل، دوزهای ۳۰۰ یا ۵۰۰ میلیگرم در روز بررسی شدند. در مقابل، مطالعهای درباره اسکیزوفرنی فواید احتمالی را با دوز بسیار پایینتر، یعنی ۵۰ میلیگرم در روز، بررسی کرده بود.
این تفاوت نشان میدهد که نمیتوان صرفاً بر اساس نتایج یک مطالعه، یک دوز ثابت را برای همه افراد پیشنهاد کرد.
پرگننولون در چه شکلهایی عرضه میشود؟
مکملهای پرگننولون با روشهای مختلفی عرضه میشوند. شکلهای رایج آن شامل موارد زیر است:
کپسول
قرص
پودر
کرم
روغن
اسپری بینی
شکل مصرف به تنهایی تعیینکننده ایمنی یا اثربخشی محصول نیست و کیفیت، مقدار ماده فعال، شرایط فرد و دلیل مصرف نیز اهمیت دارند.
جایگزینهای پرگننولون برای حافظه و خلقوخو
اگر هدف شما تقویت حافظه است، برخی پژوهشها نشان دادهاند که افزایش دریافت آنتیاکسیدانها و اسیدهای چرب امگا ۳ ممکن است به عملکرد حافظه کمک کند.
برای بهبود خلقوخو نیز گزینههای دیگری بررسی شدهاند. برخی گیاهان مانند علف چای ممکن است در کاهش علائم افسردگی نقش داشته باشند و روشهای ذهن ـ بدن مانند طب سوزنی و مدیتیشن نیز در برخی پژوهشها با بهبود خلقوخو مرتبط بودهاند.
ورزش منظم و گذراندن زمان در فضای باز نیز میتواند به کاهش استرس و بهبود خلقوخو کمک کند.
البته طبیعی بودن یک روش به معنای مناسب بودن آن برای همه افراد نیست. بهویژه در افسردگی، اختلال دوقطبی، اسکیزوفرنی یا اختلال مصرف مواد، انتخاب درمان باید بر اساس ارزیابی تخصصی انجام شود.
آیا پرگننولون ارزش مصرف دارد؟
پرگننولون یک هورمون طبیعی و یکی از مواد اولیه تولید هورمونهایی مانند پروژسترون، دیاچایای و استروژن در بدن است. پژوهشهای اولیه نشان دادهاند که این ماده ممکن است بر حافظه، یادگیری، برخی علائم افسردگی، عملکرد شناختی در اسکیزوفرنی و وسوسه مصرف الکل و کوکائین اثر داشته باشد.
با این حال، بخش قابل توجهی از شواهد هنوز اولیه است و برخی مطالعات نیز با تعداد محدودی از شرکتکنندگان انجام شدهاند. بنابراین، نمیتوان پرگننولون را یک درمان قطعی یا جایگزین دارو و رواندرمانی دانست.
از طرف دیگر، چون این ماده میتواند بر سیستم هورمونی اثر بگذارد، مصرف آن بدون توجه به وضعیت سلامت فرد ممکن است با خطر همراه باشد. تفاوت زیاد دوزهای استفادهشده در مطالعات نیز نشان میدهد که هنوز نمیتوان یک مقدار مصرف عمومی و ایمن برای همه افراد تعیین کرد.
در نتیجه، اگر هدف شما بهبود حافظه، افسردگی، علائم اختلال دوقطبی، اسکیزوفرنی یا کاهش وسوسه مصرف مواد است، بهتر است پیش از استفاده از مکمل پرگننولون، ابتدا علت و شرایط اصلی مشکل توسط متخصص بررسی شود. در مورد مکملهای هورمونی، «طبیعی بودن» به تنهایی معیار کافی برای تصمیمگیری درباره مصرف نیست.
